سفالینهسازی
باستانشناسان در طی سدهٔ اخیر تعداد زیادی ظروف سفالی و اشیاء دیگر در منطقهای از مشرق ایران تا
عراق و از قفقاز تا دره سند را از زیر خاک بیرون آوردند. سفالهای پیش از تاریخی که در این مناطق
یافت شدهاست سبک ساخت تقریباً یکسانی دارند و در سطح فنی بسیار پیشرفته هستند. کهنترین
ظرفی که در ایران یافت شده است ظرف سیاه دودآلودیست که همانند قدیمیترین ظروف سفالی است
که در جاهای دیگر پیدا شدهاست و به هزارهٔ چهارم پیش از میلاد تعلق دارد. از شوش در ایلام سفالهایی
به دست آمدهاست که به نام شوش اول معروف است و متعلق به دورهای مابین ۳۵۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد
مسیح است.
سفالینههای بسیار کمی از زمان هخامنشیان به دست آمدهاست و حال آنکه از صنایع دستی دیگر
به ویژه فلزکاری و مجسمهسازی از سنگ، اشیای فراوانی پیدا شدهاست. تنزل پیشه سفالسازی را در
این دوره، به بالا رفتن سطح زندگی مردم نسبت داده شدهاست. بدین ترتیب گمان میرود که در خانهٔ شاه
زر و سیم و مرمر سفید برای ساختن ظروف استفاده میشده و در خانههای مردم متوسط ظرفهای مسی
و برنجی متداول بوده و تنها افراد تهیدست از فراوردههای سفالی استفاده میکردند.
این وضع پیشهٔ سفالگری که فقط ظرف سفالی برای رفع حوائج روزانه ساخته میشد در دورهٔ سلوکیان و
شاهنشاهی پارت ادامه یافت اما باید متذکر شد که پارتها لعاب سرب را با رنگهای گوناگون متداول کردند در
این دوران بسیاری از ظرفهای مورد استفادهٔ روزانه رو چرخ و صفحهٔ کوزهگری ساخته میشد و اغلب پیش
از لعاب دادن روی آن کندهکاری میکردند، یا پارهای از آنها را در قالبهای فشردهای کندهکاری کرده پخته و
درست میکردند. همچنین مهرههای تزئینی روی آنان زده میشد که تا اندازهای مانند فن نشاندار کردن
(Terra Sigillata) رومیان بود. پارهای فراوردههای زیباتر دارای تزئینانی است که بعدها به نام باربوتین (Barbotine)
شناخته شد و آن فنی بود که خمیر نازکی از گل رس از سوراخ کیسهای با فشار به شکل خطوط و مارپیج
روی ظرف نهاده میشد و همانند کاری است که امروزه شیرینیسازان برای ساختن گلهای روی کیک به
کار میبرند.
کوزهگری در زمان ساسانیان گسترش نیافت و کوزهگران همان روش و سبک پارتها را ادامه دادند ولی
کار آنها قابل قیاس با کیفیت کار استادان فلزکار زمان ساسانی نیست.
مختصری از تاریخ بدنههای رسی، رنگیزهکاری و لعابهای اولیه
سفال کشف شده در تپه سیلک.
معروفترین پیشرفتهای فنی در رشتهٔ سفالینهسازی در ایران باستان از این قرار است:
- بدنهای از خاک رس ظریف که بدون تردید آبدیده شدهاست. این ظرف در کوره پخته میشد و رنگ آن
- لیمویی، کرم، زرد، صورتی یا گاهی اوقات سرخ تیره بود. تیغههای کرم یا لیمویی رنگی که پیدا شده
- است، نشان میدهد که پخت آن در اتمسفر احیاکنندهای انجام شدهاست.
- گردی کامل و بعضی علاماتی که در موقع چرخ دادن آن بدست آمده نشان میدهد که لااقل در آنروز
- چرخ کوزهگری با سرعت کم که پیش درآمد چرخهای فعلی است، به کار برده میشدهاست. تمام ظروف
- دارای ضخامت یکنواختی هستند.
- تمام ظروف پیدا شده در دوغ آب خاک رس بسیار نرمی فرو برده شدهبودند که سطح آنها را اینقدر صاف
- کردهاست.
- یک مادهٔ رنگی که از گرد اکسید آهن آبدار و اکسید منگنز ساخته شدهبود در آمیختهٔ فوق به کار برده
- می شد. در پخت دوم این رنگها سیاه یا قهوهای سیر میشد.
- پیش از پایان هزارهٔ چهارم قبل از میلاد چرخ کندرو کوزهگری به صورت چرخ تند امروزی در آمد. لااقل این
- موضوع در مورد سفالهایی که در سیلک در مرکز ایران و تپه حصار در شمال شرقی ایران پیدا شدهاست،
- صدق میکند.
- تقریباً در همان زمان نوعی از کوره در ایران بوجود آمد که آتشخانهٔ آن در زیر محل سفالها بود و یک در
- آجری آنها را از هم جدا میکرد. کورهها باید از این نوع باشد تا نظارت و بررسی اتمسفر لازم برای تولید
- رنگهای کرم و نخودی عملی باشد.
- سفالهای قالبی در تپه حصار و تل باکون در جنوب ایران پیدا شدهاست. در قسمتهای مختلف کشور
- قالبهای گلی پختهشده برای تولید زیاد مجمسههای متعلق به سال های ۲۵۰۰ تا ۱۷۵۰ قبل از مسیح
- به دست آمدهاست.
- سفالینههای خاکستری رنگ با لعاب سیاه درخشان ابتدا در حدود ۲۰۰۰ پیش از مسیح در تپه حصار و در
- سیلک بوجود آمد. این سفالها که در کورهٔ احیاکننده پخته شدهاند، اولین نوع سفالسازی لعابی است
- که از آن اطلاع داریم.
تمامی این پیشرفتهای فنی در مدت کوتاهی سفالسازی را یکی از حرفههای سامان یافته کرد و از آن تاریخ
تاکنون به همین نحو باقی ماندهاست.
شیشهسازی
در روزگار باستان بین النهرین در توسعهٔ لعاب سفالسازی سرآمد دیگر کشورها بودهاست. با در نظر گرفتن اینکه
ترکیبات لعاب و شیشه یکی است، عجیب نیست که صنعت شیشهسازی در بابل، سومر و آشور پیشرفت
کردهاست. گفته میشود که فنیقیها این صنعت از بابلیها آموختند این فرضیه با افسانه تلمودی که میگوید
یهودیان در زمان اسارت دوم خود شیشهسازی را آموختند، تطبیق میکند. شیشهٔ فنیقیها و یهودیان پیش
از آغاز امپراتوری روم بسیار با ارزش بود. باکشف اشیاء زیاد شیشهای زمان پارتها و ساسانیان میتوان
چنین پنداشت که صنعت شیشهسازی تقریباً در همان زمان در ایران شایع بودهاست. مهارت شیشهسازان
ساسانی بسیار قابل توجه است. اینان به ویژه در هنر تزیین شیشه با چرخ شیشهبری کاملاً استاد بودند.
یکی از زیباترین نمونههایی که به دست ما رسیده جام خسرو یکم است که امروزه در کتابخانهٔ ملی پاریس
نگاهداری میشود.
کشاورزی
در اوستا کتاب مقدس ایرانیان کهن از کارهای نیک در نظر اهورامزدا کشاورزی و آبیاری بودهاست و آمدهاست
که زمینهای بایر و بیابانها جایگاه اهریمنان و دیوان است. شاهنشاهان هخامنشی کسانی را که با آبیاری
زمینهای بایر را آباد میکردند تا پنج نسل از مالیات معاف میکردند.
آبیاری
با در نظر گرفتن مقدار باران سالیانه در برخی از نواحی ایران این سوال پیش خواهد آمد که با این میزان
کم بارندگی چگونه میتوان کشاورزی کرد. مناطقی که از نظر آبوهوایی مشابه این نواحی ایران هستند
چون مرکز خشک استرالیا، دریاچه ایره و جنوب استرالیا اصلاً کشاورزی ندارند.
این نکته را باید در نظر داشت که آب و هوای اینگونه نواحی ایران نخست مناسب کشاورزی بودهاست و به
تدریج در اثر تغییرات آبوهوایی و کم شدن درختان جنگلی و فرسایش خاک بارخیز، خشک گردیده، این
خشک شدن تدریجی ساکنین محلی را وادار کرد که روشهای هوشمندانهای برای نگاهداری آب مورد لزوم
کشاورزی خود ابداع کنند. از نوشتههای مشروح و مفصل تاریخنویسان و جغرافینویسان سدهٔ نهم تا
یازدهم میلادی معلوم میشود که تا قبل از تاختوتاز مغولان و ترکان ایران کشاورزی آبی بسیار خوبی
داشتهاست.
بند
بقایای بند شادروان در شهر شوشتر
بیشتر رودهای ایران در تمام سال آب ندارد. از این رو در طول تاریخ بندآب یا شادروانهایی ساخته شد
که آب اضافی بهاره در پشت آن جمع شود و سطح آن را بالا آورد تا بتوان مستقیماً یا جوی آب را به کشتزارها
رسانید. یکی از بند آب ها شادروان است که به دستور شاپور یکم پادشاه ساسانی ساخته شد. این
پادشاه پس از پیروزی بر والرین، امپراتور روم در سال ۲۶۰ میلادی اسیران جنگی را به کار گرفت و شادروان
را بنا نهاد. مهندسان و معماران این بند را با تختهسنگهای خارا و ساروج بنا کرده و مانند بند امیر قیدهای
آهنی که در سرب فرو کردهبودند، برای تقویت پیها به کار بردند. ساختمان آن سه سال طول کشید و آب
کارون را با دو مجرای انحرافی، از مسیر اصلی برگرداندند و سطح آب تا سطح شهر شوشتر که روی تپهای
قرار دارد، بالا آمد.
قنات
روش آبیاری با قنات از ویژگیهای ایران است. قنات عبارت از مجاری زیرزمینی است که در زیر آبرفتها کنده
شده و نا دامنهٔ کوه ها می رسد و در فواصل مختلف هواخوری دارد. مادر چاه یا چند چاه به عمق ۱۵ تا ۱۰۰
متر کنده میشود و با شیب کم یعنی کمتر از شیب سطح زمین سرانجام آب بر روی زمین آوردهمیشود.
در زمان رومیان ساخت قنات از خاورمیانه به شمال افریقا، اسپانیا و سیسیل رفت. در تونس و الجزیره هنوز
تعدادی از واحهها با این قناتها آبیاری میشود. در ناحیهٔ تات صحرای افریقا، ۱۹۰۰ کیلومتر از این قناتها
وجود دارد که از آنها بهرهبرداری میشود. در حاشیهٔ جنوبی صحرای افریقا قوم طوارق قنات را کار ایرانی
مینامند.
این نکته که رومیان در توسعهٔ قنات به باختر عامل مؤثری بودهاند، پارهای از محققان را بر آن داشته که تصور
کنند که رومیان مخترع قنات میباشند اما این عقیده با در درست بودن مدارک کتبی بیشمار قابل دفاع
نیست. سارگون دوم پادشاه آشور (۷۲۲-۷۰۵ پیش از میلاد) میگوید که وی مهار کردن آبهای زیرزمینی
را در ضمن مبارزه با کشور اوراتو (در شمال باختری ایران، نزدیک دریاچه ارومیه) که مردم آن به
استخراج معادن استخراج داشتهاند، آموختهاست.
ترجمهٔ الواحی که در مصر پیدا شده وضع برخی از طرحهای آبیاری را که توسط دریاسالار ایرانی به نام
سیلکس در واحه کرقه پس از اینکه داریوش یکم آن کشور را گشود، انجام گرفته، نشان میدهد. در این
لوحه نوشته شدهاست که سیلکس روش ایرانی آبیاری را به کار برد، یعنی آب را از جویهای زیرزمینی
به دشت کرقه رساند. بقایای این قناتها که اکنون پابرجاست و کار میکند مورد بررسی قرار گرفته و
معلوم میشود که ایرانیان چشمهٔ آب زیرزمینی نیل را برگرداندند و آن را از زیرزمین به ۱۶۰ کیلومتری
نیل بردند و به دشت کرقه رساندند.
پولیبیوس در نگارش وقایع جنگی میان آنتیوخوس بزرگ و پادشاه پارتی ایران اشک دوم (۲۱۲-۲۰۵ پیش
از مسیح) قنات را قدری مفصلتر شرح میدهد.
در آن قسمت ماد آب در سطح زمین دیده نمیشود گرچه مجراهای زیرزمینی فراوان هست
و در محلهای مختلفی در بیابان چاههایی زدهاند که به آب میرسد و شخصی که در محل
نباشد و یا آنجا را نشناسد نمیداند که قناتها کجا هستند. تعداد زیادی از این قناتها در میان
ملل به این دلیل باقی ماندهاست که ایرانیان در زمان فرمانروایی خود، حق بهرهبرداری از
زمینهای بایر را برای پنج نسل به افراد واگذار میکردند، مشروط به اینکه آب تازه به آن
اراضی بیاورند، و چون تعداد زیادی رودخانههای عظیم از کوه توروس سرازیر میشود، مردم
با زحمات زیاد و مخارج هنگفت این مجراهای زیرزمینی را ساختند.
آسیاب بادی
بیشتر نویسندگان جدید تاریخ تکنولوژی در مورد پیدایش آسیاب بادی در ایران انقاق نظر دارند. از اوائل
دورهٔ اسلامی به بعد، در نوشتههای موجود، به صراحت دربارهٔ آسیاب بادی یعنی منبع نیرویی که از آن
برای آرد کردن غله و بالا آوردن آب استفاده میشود، بحث شدهاست. مسعودی تاریخنویس حدود
۹۵۶ میلادی از قول طبری مینگارد که عمر خلیفهٔ دوم، از یک بردهٔ ایرانی به نام ابولولو پرسید:
«شنیدهام که تو به خود بالیده و گفتهای که میتوانی آسیابی بسازی که با باد حرکت کند.»
ابولولو جواب میدهد «به خداوند سوگند آسیابی بسازم که همهٔ دنیا دربارهٔ آن سخن گویند.»
نخستین باری که از آسیاب بادی در شمال اروپا سخنی به میان میآید در فرمان فرانسه در سال ۱۱۰۵
میلادی است، به موجب این فرمان ایالت ارل در فرانسه ۵ درصد مالیات به محصول آسیای بادی
وضع کرد. ظاهراً آسیاب بادی و بادبانهای آن در سدهٔ سیزدهم که مغولها در ایران و چین
فرمانروایی داشتند، به چین رفتهاست.
|
